Czym jest zachowek?
Zachowek chroni określonych bliskich spadkodawcy przed pominięciem w rozliczeniu jego majątku. Co do zasady chodzi o roszczenie o zapłatę pieniędzy, a nie o prawo do konkretnego mieszkania lub automatyczne unieważnienie testamentu. Zachowek może wymagać uzupełnienia także wtedy, gdy uprawniony już coś otrzymał, lecz mniej niż wynosi należna mu wartość.
Kto i kiedy może się go domagać?
Uprawnieni mogą być zstępni, czyli m.in. dzieci i wnuki, małżonek oraz rodzice zmarłego, jeżeli w konkretnej sytuacji byliby powołani do spadku z ustawy. Nie każdy krewny ma zatem prawo do zachowku; rodzeństwo nie należy do tego kręgu. Roszczenie ocenia się po śmierci spadkodawcy, uwzględniając m.in. dziedziczenie, darowizny, zapisy, zrzeczenie się praw, odrzucenie spadku, niegodność i ewentualne wydziedziczenie.
Pominięcie w testamencie nie jest samo w sobie wydziedziczeniem. Sprawdzamy, czy wskazana w testamencie przyczyna pozbawienia zachowku odpowiada ustawie i znajduje potwierdzenie w faktach. Znaczenie mogą mieć także przebaczenie oraz prawa zstępnych osoby wydziedziczonej.
Ile wynosi zachowek?
Zasadniczo jest to połowa wartości udziału, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Dla trwale niezdolnego do pracy uprawnionego albo małoletniego zstępnego jest to dwie trzecie wartości tego udziału — nie dwie trzecie całego spadku. Podstawa obliczenia może wymagać doliczenia określonych darowizn lub innych przysporzeń oraz uwzględnienia tego, co uprawniony już otrzymał.
Przykład wyłącznie obliczeniowy: jeżeli ustalona podstawa wynosi 600 000 zł, a udział ustawowy danej osoby wynosiłby 1/2, stawka 1/2 daje 150 000 zł, a stawka 2/3 — 200 000 zł. Wynik zakłada brak dalszych zaliczeń i korekt. Nie jest to wycena indywidualnej sprawy.
W jakim trybie dochodzi się zachowku?
Najpierw ustalamy osoby uprawnione i zobowiązane, majątek, wcześniejsze przysporzenia oraz dowody. Przygotowujemy wezwanie do zapłaty i prowadzimy negocjacje. W razie braku porozumienia roszczenia dochodzi się zasadniczo pozwem o zapłatę w postępowaniu cywilnym, a nie samym wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku. Właściwy sąd i opłatę ustalamy na podstawie konkretnej sprawy, w tym wartości roszczenia.
Zwykle w pierwszej kolejności ocenia się odpowiedzialność spadkobiercy. Gdy nie można uzyskać od niego należnego zachowku, ustawa przewiduje dalsze zasady odpowiedzialności m.in. zapisobierców windykacyjnych i obdarowanych. Nie należy dowolnie wybierać pozwanego bez sprawdzenia tej kolejności. Reprezentujemy również osoby, od których zażądano zapłaty; analizujemy wysokość, przedawnienie, a gdy są ku temu podstawy — odroczenie, raty lub obniżenie zachowku.
Przedawnienie: co do zasady pięć lat, ale od różnych zdarzeń
Art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje pięcioletni termin roszczenia o zachowek liczony od ogłoszenia testamentu. Roszczenie o uzupełnienie zachowku przeciwko obdarowanemu lub zapisobiercy windykacyjnemu przedawnia się co do zasady po pięciu latach od otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy. W sytuacji bez testamentu lub przy kilku testamentach początek biegu wymaga odrębnej analizy; nie należy automatycznie liczyć terminu od wizyty u notariusza albo postanowienia spadkowego.
Przy ustalaniu ostatniego dnia uwzględnia się także regułę końca roku z art. 118 oraz ewentualne zawieszenie, przerwanie biegu i przepisy przejściowe. Samo zwykłe wezwanie do zapłaty nie przerywa przedawnienia. Nie odkładaj konsultacji do ostatnich dni terminu.
Zachowek należny małoletniemu
Małoletni zstępny może korzystać z podwyższonej stawki 2/3 wartości udziału ustawowego. Jego sytuację i reprezentację należy sprawdzić osobno. Jeżeli zachodzi konflikt interesów między dzieckiem a rodzicem, może być konieczny reprezentant dziecka ustanowiony przez sąd. Ugoda lub rezygnacja z roszczenia może wymagać zgody sądu opiekuńczego.
Nie ma uniwersalnej zasady, że przedawnienie każdego roszczenia dziecka zaczyna się dopiero po osiemnastych urodzinach. Sprawdzamy m.in. art. 121 i 122 Kodeksu cywilnego: znaczenie może mieć to, czy roszczenie jest skierowane przeciwko rodzicowi sprawującemu władzę rodzicielską oraz czy dziecko ma właściwego przedstawiciela ustawowego.
Jak pomagamy i co przygotować?
Analizujemy prawo do zachowku, testamenty i darowizny, przygotowujemy wyliczenie i stanowisko, negocjujemy oraz reprezentujemy Klientów w sporach. Przygotuj dokumenty spadkowe, testament, informacje o darowiznach i majątku, korespondencję oraz dane o ważnych datach. Konsultacja odbywa się w Poznaniu lub online. Zakres pomocy i wynagrodzenie uzgadniamy przed podjęciem prac.
Podstawy: art. 118, 121–123, 991–1011, w tym art. 997¹ i 1007 Kodeksu cywilnego; art. 98–99 i 101 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego; art. 17 pkt 4 i 39 Kodeksu postępowania cywilnego. Informacje ogólne; ocena sprawy wymaga ustalenia faktów.